Waarom immersive sound voor livemuziek?

Ruimtelijk horen

Het menselijk gehoor heeft, net zoals bij vele diersoorten, verschillende manieren ontwikkeld om te kunnen detecteren waar een geluid vandaan komt, en dat in alle drie ruimtelijke dimensies. In tegenstelling tot onze visuele capaciteiten zijn we in staat om te horen of een geluid van voor of achteren komt, van links of rechts, en van boven of onder. En dat voor vele geluidsbronnen tegelijk. (Hoewel we in drie dimensies kunnen zien, is het zichtveld eerder beperkt tot wat er zich recht voor onze ogen afspeelt.)

Ons gehoor is ook 24/7 actief, zelfs terwijl we slapen. Tenzij door ziekte of een aangeboren afwijking, kunnen we nooit onze oren ‘sluiten’ zoals we dat met onze ogen doen.

Dit heeft alles te maken met het feit dat historisch gezien het gehoor niet alleen belangrijk is voor communicatie, als ontvanger van spraak of andere geluidsboodschappen, maar ook voor het detecteren van gevaar of een prooi tijdens de jacht dat we niet kunnen zien.

Daardoor heeft de evolutie er ook voor gezorgd dat geluid een enorme emotionele impact heeft. Het kan angst inboezemen wanneer we een onbekend (of bekend) dreigend geluid horen. Het geeft rust als we merken dat we in kalme, veilige omgeving zijn. En geluid kan intense vreugde brengen, bv bij het herkennen van de stem van een geliefde.

Op die manier is ons brein zelfs zo geëvolueerd dat we geluid kunnen gebruiken om rechtstreeks emoties over te brengen, bv door de intonatie in de spraak, door geluiden die we linken met vreugde (lachen) of verdriet (snikken), door ritme, klankleur, luidheid, enz…

Ruimtelijk horen heeft in die zin daardoor ook een grote emotionele impact. Vooral plots geluid dat van achteren of boven komt eist de onmiddellijke aandacht van ons brein omdat het in eerste instantie op een potentiële dreiging kan wijzen: een jachtdier dat van achteren dreigt aan te vallen, of je uit een boom kan bespringen. Als we ons naar de bron van het geluid richten kunnen we confirmeren of er dreiging is of niet. Maar ruimtelijk geluid vertelt ons ook veel over de omgeving en of die veilig is, klein of groot is, warm of koud is…

Muziek is emotie

Omdat geluid een zo grote emotionele impact heeft, is de mens dit ook beginnen gebruiken als een manier om emoties over te brengen, of om ze op te wekken. Muziek en zang zijn zo de ultieme overbrengers van emotie geworden. Het zijn ook belangrijke elementen in het sociale leven, bv. om een geliefde te bezingen, om te dansen bij het feesten, om kracht te putten voor een (wed-)strijd of om samen verdriet te verwerken bij een verlies…

De uitspraak “Dat klinkt als muziek in m’n oren” is misschien wel het ultieme bewijs van de connectie tussen muziek en emotie in de positieve zin.

Ruimtelijkheid in muziek, het verdwijnen ervan, en de terugkeer

Voor er sprake was van geluidsopnames, heeft de mens eeuwenlang enkel muziek live kunnen beleven, rond het kampvuur, in de huiskamer, in kleine en grote theaters, in kerken, enz.

Ruimtelijkheid was altijd een belangrijk deel van die beleving, en bepaalde zelfs vaak de aard van de muziek die gespeeld werd. Of omgekeerd werden specifieke omgevingen gekozen of gecreëerd om specifieke muziek te kunnen spelen. Denk daarbij aan trage Gregoriaanse gezangen die het best tot hun recht komen in een grote, galmende kerk, of aan de impact van het meezingen in een koor, waar je helemaal omgeven bent door andere zangers. Sommige (klassieke) componisten speelden ook bewust met die ruimtelijkheid, door muzikanten achter het publiek te zetten, of hoger in het koor… De voorbeelden zijn oneindig.

Met de komst van versterkte muziek en steeds groter wordende evenementen is echter het aspect ruimtelijkheid naar de achtergrond verdwenen. De grootste bekommernis is in eerste instantie om een zo groot mogelijk publiek op een zo goed mogelijk manier de muziek te laten horen via luidsprekers. Vaak wordt daarbij zelfs hard gewerkt om de impact van de omgeving en ruimte, die vaak niet ontworpen is met een goede akoestiek in gedachten, te bevechten, in plaats van te gebruiken.

Alle instrumenten en stemmen moeten door dezelfde luidsprekersystemen weergegeven worden zodat iedereen in het publiek ook alles te horen krijgt. Daardoor verdwijnt echter de natuurlijke, ruimtelijke scheiding tussen de verschillende geluidsbronnen, evenals de natuurlijke spreiding van de (al dan niet akoestische) bronnen in de ruimte.

Dit heeft een paar gevolgen:

• De natuurlijke interactie van de muzikant met de ruimte verdwijnt, wat leidt tot een verminderde connectie met de omgeving.

• De ruimtelijke scheiding tussen de instrumenten en zangers verdwijnt, waardoor verstaanbaarheid en dynamiek verminderen, wat dan bevochten moet worden met allerlei andere middelen.

• De natuurlijk akoestiek van de ruimte wordt bevochten door het niveau almaar luider te maken.

• En niet in het minst: Ruimtelijkheid kan niet meer gebruikt worden als een van de middelen om het artistieke verhaal te vertellen en dus bepaalde emoties te helpen oproepen.

Immersive sound in Livemuziek

In de filmwereld heeft men de mogelijke emotionele impact van ruimtelijk geluid vrij snel begrepen. Men heeft daarom altijd gezocht naar manieren om ruimtelijk geluid te kunnen gebruiken als een artistiek middel om mee emoties in het verhaal te brengen. Vandaar dat nieuwe formaten gaande van stereo, verschillende surround varianten en recent Immersive Sound (met Auro-3D en Dolby Atmos) voor het eerst het licht zagen.

De adoptie van de kracht van ruimtelijkheid in livemuziek is echter heel wat moeilijker gebleken. Er zijn in het verleden wel degelijk verschillende pogingen geweest, zoals het gebruik van quadrafonische systemen door Pink Floyd in de jaren 1970. Maar vaak bleef het bij eenmalige evenementen of installaties die niet hebben geleid tot een algemenere adoptie van ruimtelijkheid als een creatieve tool voor livemuziek.

Dit was veelal te wijten aan technische en financiële beperkingen. De hele (livemuziek) industrie is gebouwd op mono en stereo als weergavesystemen, en de tools om live in quad, surround of immersive te kunnen werken waren bijgevolg onbestaande, uniek of exuberant duur.

De laatste jaren is daar langzaam maar zeker verandering in aan het komen, getriggerd door het groeiend succes van immersive sound in muziekstreaming met Auro-3D en Dolby Atmos. Steeds meer artiesten leren in de opnamestudio de creatieve mogelijkheden en emotionele kracht kennen van immersive sound en willen dit dan ook live naar hun publiek brengen. Steeds meer fabrikanten van live audiosystemen brengen tools op de markt om dit mogelijk te maken. Een van de ultieme voorbeelden van die recente ontwikkelingen is het geluidssysteem in de “Sphere” in Las Vegas, met meer dan 1000 luidsprekers die in staat zijn om geluid van overal naar overal te sturen en zo een unieke belevenis te bezorgen.

Op die manier keren we dus in zekere zin ook terug naar de oer-beleving van geluid in drie dimensies en dus ook naar hoe (natuurlijk) ruimtelijk geluid je (opnieuw) nog meer kan meeslepen in het verhaal en de emoties van de artiest.

De uitdaging

Maar de uitdagingen zijn nog steeds groot en er dient nog veel te gebeuren om live immersive muziek op grotere schaal mogelijk te maken. In dit onderzoek proberen we in kaart te brengen hoe artiesten, mixing engineers, system engineers, promotoren, venues en leveranciers van technologie de volgende stappen in live immersive muziek kunnen zetten en zo een nieuwe impactvolle creatieve tool ter beschikking krijgen.